Een duo dat vaker voorkomt dan u denkt
In een meta-analyse van 37 studies had 38 % van de patiënten met slaapapneu ook insomnie. Bijna vier op de tien dus.
De twee aandoeningen kunnen elkaar in stand houden. Slaapapneu veroorzaakt herhaalde korte ontwakingen, en onderbroken nachten kunnen slechte gewoonten doen ontstaan: lang wakker in bed liggen, op de slaap wachten, opzien tegen het slapengaan. Uiteindelijk koppelen de hersenen het bed aan wakker zijn. Die conditionering kan blijven bestaan als de apneu weg is: zodra de ademhaling met CPAP geregeld is, is de slapeloosheid er soms nog altijd.
Soms is het de CPAP zelf die het in het begin moeilijker maakt. Het masker, de luchtdruk, het geluid, een opgesloten gevoel: dat alles kan het slapengaan spannend maken en het inslapen uitstellen.
Insomnie of slaapapneu: hoe maakt u het onderscheid?
Beide kunnen samen voorkomen, en alleen een arts kan uitmaken wat wat is. Enkele aanknopingspunten:
| Klacht | Insomnie | Slaapapneu |
|---|---|---|
| Moeilijk inslapen | Vaak | Minder typisch |
| 's Nachts wakker worden | Vaak | Vaak (meestal zonder het te herinneren) |
| Slaperigheid overdag | Eerder vermoeidheid dan slaperigheid | Vaak |
| Snurken | Geen verband | Vaak |
| Ademstilstanden die een naaste opmerkt | Nee | Alarmsignaal |
Wat is CGT-I?
Cognitieve gedragstherapie voor insomnie (CGT-I, in het Engels CBT-I) is de behandeling van eerste keuze bij chronische insomnie, zowel volgens de Amerikaanse academie voor slaapgeneeskunde als volgens de Europese richtlijn. Het is geen slaappil en ook geen gewone ontspanning: het is een gestructureerd programma van enkele weken, dat aanpakt wat de slapeloosheid in stand houdt.
Het principe: chronische slapeloosheid hangt vaak samen met gewoonten en gedachten die er na verloop van tijd ingeslopen zijn. Uren in bed liggen wachten op de slaap, piekeren in de trant van "morgen wordt een ramp", een bed dat de hersenen intussen met wakker zijn verbinden. CGT-I doorbreekt die mechanismen, een voor een, week na week.

De drie pijlers van CGT-I
Bedtijdrestrictie
Paradoxaal, maar het werkt: een tijdlang beperkt u de tijd in bed, zodat die dichter bij uw echte slaaptijd komt. Slaapt u 5 uur terwijl u 9 uur in bed ligt, dan is uw slaap verdund. De restrictie vergroot de slaapdruk: u slaapt sneller in en wordt minder vaak wakker. Daarna wordt de tijd in bed geleidelijk weer langer. De eerste weken maakt ze u vaak slaperiger: wees voorzichtig achter het stuur. Bent u overdag al slaperig, wat vaak voorkomt bij slaapapneu, dan past de therapeut deze stap aan.
Stimuluscontrole
De hersenen hebben geleerd het bed te verbinden met wakker liggen en frustratie. Die band tussen bed en slaap wordt opnieuw opgebouwd: pas naar bed gaan als u slaperig bent, opstaan als de slaap na ongeveer 15 tot 20 minuten niet komt, en het bed alleen gebruiken om te slapen.
Cognitieve herstructurering
Gedachten als "het lukt me nooit" of "als ik niet slaap, wordt morgen een ramp" voeden de angst en houden u wakker. CGT-I helpt u ze te herkennen en te vervangen door realistischere gedachten.
Waarom CGT-I belangrijk is voor patiënten met slaapapneu
CPAP houdt de luchtwegen open. Ze maakt de gewoonten en gedachten die slapeloosheid in stand houden niet ongedaan: dat is de rol van CGT-I.
- → Slapeloosheid die blijft ondanks CPAP: de apneus zijn behandeld, maar u slaapt nog altijd moeilijk in, of u wordt 's nachts wakker. De slapeloosheid leidt intussen haar eigen leven, en CGT-I pakt ze rechtstreeks aan.
- → Een masker dat moeilijk te aanvaarden is: angst, het gevoel te stikken, opzien tegen het slapengaan. CGT-I werkt aan die gedachten en aan het vermijdingsgedrag, en kan het slapengaan minder zwaar maken.
- → Een beter gebruikte CPAP: in een Australische studie bij 145 patiënten met slaapapneu en slapeloosheid droegen de deelnemers die vóór de start van de CPAP vier sessies CGT-I volgden, hun toestel daarna gemiddeld 61 minuten langer per nacht.
CGT-I of slaappillen?
Slaappillen werken snel, maar ze behandelen niet wat de slapeloosheid in stand houdt. De Belgische richtlijn voor huisartsen (WOREL), herzien in juni 2026, beperkt ze tot acute, ernstige slapeloosheid, voor hoogstens een week. En slaapapneu is een extra reden tot voorzichtigheid: volgens het Repertorium van het BCFI is onbehandelde obstructieve slaapapneu een contra-indicatie voor benzodiazepines, die de apneus kunnen verergeren.
| Criterium | Slaappillen | CGT-I |
|---|---|---|
| Snelheid | Snel | Geleidelijk, over enkele weken |
| Duur van het effect | Gewenning na enkele weken | De winst blijft ook na afloop |
| Afhankelijkheid | Reëel risico bij langdurig gebruik | Geen |
| Bijwerkingen | Slaperigheid, geheugenproblemen, vallen | Tijdelijke slaperigheid bij het begin van de restrictie |
| Effect op slaapapneu | Kan de apneus verergeren (benzodiazepines) | Kan helpen om de CPAP beter te gebruiken |
CGT-I is de behandeling van eerste keuze bij chronische insomnie volgens de Amerikaanse academie voor slaapgeneeskunde (2021) en volgens de Europese richtlijn (2023). In België maakt de WOREL-richtlijn (2026) van de aanpak zonder geneesmiddelen de basis van de behandeling, met CGT-I als kern. Slaappillen komen pas daarna, en voor korte tijd.
Wat u ervan mag verwachten
In een meta-analyse van 20 studies bij 1 162 volwassenen verkortte CGT-I de inslaaptijd met ongeveer 19 minuten, en de tijd die men midden in de nacht wakker ligt met ongeveer 26 minuten. Het deel van de tijd in bed dat men echt slaapt, steeg met ongeveer 10 procentpunten.
Belangrijker nog: die winst leek ook na afloop van de therapie stand te houden. Wie na langdurig gebruik stopt met een slaappil, ervaart eerder het omgekeerde: de WOREL-richtlijn waarschuwt voor rebound-insomnie.
Hoe verloopt CGT-I?
Een programma telt meestal een handvol sessies, met één tot twee weken ertussen: vier in de Australische studie hierboven, zes in een Amerikaanse studie. Die laatste toonde aan dat CGT-I via videogesprek even goede resultaten gaf als sessies in de praktijk, en ook de Europese richtlijn erkent digitale programma's.
In het begin: een overzicht van uw slaap, uitleg over de therapie, en het slaapdagboek, een logboek dat u elke ochtend invult.
Daarna: bedtijdrestrictie en stimuluscontrole. Dat is vaak de zwaarste fase: soms slaapt u in het begin minder, om daarna beter te slapen.
Vervolgens: het werk aan de gedachten en overtuigingen over slaap, en de slaaphygiëne.
Tot slot: wat u bereikt hebt verankeren, weten hoe u reageert op een slechte periode, en vertrekken met een plan voor de toekomst.
Wat kost het in België?
Bij een klinisch psycholoog die aangesloten is bij een netwerk voor geestelijke gezondheid met een overeenkomst met het RIZIV, is de eerste individuele sessie gratis. Daarna betaalt u 11 € per sessie, of 4 € als u recht hebt op de verhoogde tegemoetkoming. Tot en met 23 jaar betaalt u niets. Voor eerstelijns psychologische ondersteuning hebt u geen voorschrift nodig, en ze omvat tot 8 individuele sessies per periode van 12 maanden.
Acht sessies kosten u dus 77 € (7 × 11 €), of 28 € met de verhoogde tegemoetkoming. Sommige ziekenfondsen betalen via hun aanvullende verzekering nog een deel terug. Niet alle psychologen van het netwerk zijn opgeleid in CGT-I: vraag het als u een afspraak maakt.
Meer weten over de terugbetaling
De site TCCI.beFR zet deze terugbetalingen per ziekenfonds op een rij, samen met de voorwaarden van het RIZIV-netwerk.
Een CGT-I-therapeut vinden in België
TCCI.be, een andere gratis site die Andy Leleux heeft opgericht, geeft een overzicht van psychologen en therapeuten in Franstalig België die in CGT-I opgeleid zijn. Zij schrijven zich zelf in: de lijst is dus niet volledig. U vindt er ook vragenlijsten (waaronder de Insomnia Severity Index, ISI), een slaapdagboek en gidsen over elke stap van de therapie.
Naar TCCI.be →FRVeelgestelde vragen
Bronnen
- Zhang Y, et al. Worldwide and regional prevalence rates of co-occurrence of insomnia and insomnia symptoms with obstructive sleep apnea: a systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev. 2019;45:1-17.
- Trauer JM, et al. Cognitive Behavioral Therapy for Chronic Insomnia: A Systematic Review and Meta-analysis. Ann Intern Med. 2015;163(3):191-204.
- Edinger JD, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2021;17(2):255-62.
- Riemann D, et al. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023;32(6):e14035.
- Sweetman A, et al. Cognitive and behavioral therapy for insomnia increases the use of continuous positive airway pressure therapy in obstructive sleep apnea participants with comorbid insomnia: a randomized clinical trial. Sleep. 2019;42(12):zsz178.
- Arnedt JT, et al. Telemedicine versus face-to-face delivery of cognitive behavioral therapy for insomnia: a randomized controlled noninferiority trial. Sleep. 2021;44(1):zsaa136.
- Kyle SD, et al. Sleep restriction therapy for insomnia is associated with reduced objective total sleep time, increased daytime somnolence, and objectively impaired vigilance. Sleep. 2014;37(2):229-37.
- BCFI. Samenvatting van de herziene WOREL-praktijkrichtlijn over slaapklachten en insomnie bij volwassenen (juni 2026), Franstalige versie. bcfi.be
- BCFI. Gecommentarieerd Geneesmiddelenrepertorium, hoofdstuk 10.1: hypnotica, sedativa, anxiolytica. bcfi.be
- RIZIV. Eerstelijns psychologische zorg in een netwerk voor geestelijke gezondheid. riziv.fgov.be